The Netherlands, an outsider's view.

The Netherlands, an outsider's view.

ART

Il Dordrechts Museum acquisisce il ritratto di un infante di Jacob Gerritsz Cuyp

CoverPic | Author: Michiel1972 | Source: Wikimedia | License: CC 4.0

di Klizia Capone

Passeggiando per le strade di Dordrecht si respira ancora l’atmosfera del XVII secolo. Gli edifici antichi, i monumenti e le vie commerciali in piena attività ricordano il fiorente passato della città più antica dei Paesi Bassi, costruita sull’acqua, e attraversata da canali e ponticelli.

È proprio in uno dei suoi vicoli che, alla fine del Cinquecento, nacque Jacob Gerritsz Cuyp, pittore e illustratore che si dedicò alle nature morte e alla pittura di paesaggio, ma noto soprattutto per i suoi ritratti. Sebbene questi manchino della vitalità di un Frans Hals o della capacità introspettiva di un Rembrandt, sono ben dipinti e realizzati con grande competenza tecnica e sicurezza nella stesura, caratteristiche che fanno rientrare l’artista nella migliore tradizione della ritrattistica olandese del diciassettesimo secolo. Tra i molti ritratti (figure a mezzo busto o intere su sfondo monocromatico, gruppi di figure colte in interni o immerse nel paesaggio) sono considerevoli quelli che hanno per oggetto dei bambini. Uno, in particolare, da quest’anno arricchirà la collezione del Dordrechts Museum. Si tratta di un piccolo pannello conservato nella sua cornice originale in ebano, sul quale è dipinto un infante di otto mesi. Chi sia il bambino, non lo sappiamo. E non conosciamo nemmeno il nome dei genitori, che commissionarono il quadro. 

Cuyp ha realizzato il paffuto bimbo dai grandi occhi, per tre quarti contro una parete scura, dando inavvertitamente l’impressione che stia in piedi senza l’aiuto di nessuno.

View this post on Instagram

POLL | winnaar Jacob Gerritsz. Cuyp | Portret van een acht maanden oude jongen | 1646 | Dordrechts Museum, aankoop 2020 Een klein en aandoenlijk portret van een jong kindje verrijkt sinds kort de collectie van het Dordrechts Museum. Nu het museum weer open gaat, kan het publiek genieten van deze nieuwe aanwinst van Jacob Gerritsz. Cuyp. Een aanwinst die nieuw leven viert: het is een portret van een baby van 8 maanden oud. Geschilderd op paneel in 1646. Het is het kleinste schilderij van Jacob Cuyp en het jongste kind dat hij portretteerde. Een jongetje in een groen jurkje en met een pluim op zijn mutsje. Jacob Gerritsz. Cuyp (1594-1652) was de belangrijkste en meest productieve portretschilder in Dordrecht in de 17de eeuw en de vader van de landschapsschilder Aelbert Cuyp (1620-1691). Vanwege de Coronacrisis is de grote tentoonstelling In het licht van Cuyp. Aelbert Cuyp & Gainsborough – Constable – Turner ter viering van Aelberts 400ste verjaardag uitgesteld tot volgend jaar, maar het nieuwe schilderij van zijn vader kan in het Cuyp-jaar 2020 gepresenteerd worden. Het is een bijzondere aanwinst voor het Dordrechts Museum dat de grootste collectie werken van de familie Cuyp heeft. Het werk sluit mooi aan bij de andere (kinder)portretten in de collectie. Met grote ogen en bolle wangen kijkt het kindje schuin het beeld uit. Hollands welvaren. Jacob Cuyp heeft de mollige baby voor bijna driekwart weergegeven tegen een donkere achtergrond. Dat wekt onbedoeld de indruk dat het kindje al kan staan. In zijn linker knuistje heeft het als enige attribuut een kleine vrucht vast. Dikwijls verwijst fruit op kinder- en familieportretten naar het kind of naar de vruchtbaarheid van het gezin. Niet voor niets staat een Psalmtekst op het portret van de pasgeboren Dordtse vierling: ‘Siet, de kinderen zyn een ghave des Heeren, ende de vrucht des lyfs is een gheschenck’. . . #inhetlichtvancuyp #cuyp #jacobcuyp #aelbertcuyp #portret #aanwinst #collectie #museum #dordrecht

A post shared by Dordrechts Museum (@dordrechtsmuseum) on

Soffermiamoci, ora, su alcuni dettagli. Il primo ci rivela degli elementi di storia del costume. In quel periodo e oltre, infatti, i bambini di pochi mesi erano agghindati con vesti dalla lunga gonna. L’unico dettaglio dell’abito che ci permette di comprendere che abbiamo di fronte la rappresentazione di un bambino è la forma del colletto, un modello, quello dipinto, usato soprattutto per il genere maschile. Non solo: la piuma sul copricapo stretto che incornicia la testa del bimbo è un ulteriore indizio in tal senso.

Passiamo alla simbologia. Il frutto che stringe nella mano sinistra, abitualmente, nei dipinti olandesi del diciassettesimo secolo aventi per oggetto la famiglia o dei bambini, allude alla fertilità ed è il solo attributo iconografico presente nel quadro. 

L’acquisizione del dipinto (appeso alle pareti del castello di Zuylen, a nord di Utrecht, per molto tempo) coincide con la riapertura di uno dei più importanti musei olandesi, ospitante buona parte dei lavori della famiglia Cuyp. Una famiglia di artisti: Jacob, infatti, fu fratellastro di Benjamin e maestro, oltre che padre, del più celebre Albert.

Oggi, le loro opere costituiscono il cuore della collezione di dipinti di antichi maestri del Dordrechts Museum, e fanno rifiorire nella nostra mente gli echi della storia e dell’arte della prospera città del Seicento olandese. Di un tempo ormai passato, ma non perduto.